Skarga indywidualna do ETPCz: status ofiary, właściwe państwo i zakres Konwencji

Trzy filtry przed rozpoczęciem formularza

Skarga indywidualna nie jest kolejnym odwołaniem od niekorzystnego rozstrzygnięcia. Europejski Trybunał Praw Człowieka bada odpowiedzialność państwa za naruszenie praw określonych w Konwencji i jej protokołach. Pierwszy filtr dotyczy osoby skarżącego: trzeba wykazać status ofiary. Drugi dotyczy podmiotu odpowiedzialnego: zarzut musi odnosić się do działania lub zaniechania państwa-strony. Trzeci obejmuje przedmiot sprawy: problem musi mieścić się w zakresie konkretnego prawa konwencyjnego.

Te zagadnienia warto rozdzielić od wyczerpania środków krajowych i czteromiesięcznego terminu. Skarga może być wniesiona w terminie i po przejściu całej krajowej drogi odwoławczej, a mimo to okazać się niedopuszczalna, jeżeli skarżący kwestionuje wyłącznie zachowanie osoby prywatnej, występuje w interesie ogólnym albo opisuje prawo, którego Konwencja nie gwarantuje. Profesjonalna analiza zaczyna się więc od tabeli: skarżący – działanie państwa – prawo konwencyjne – bezpośredni skutek – dokument potwierdzający.

Kto może wnieść skargę na podstawie art. 34

Art. 34 Konwencji pozwala przyjmować skargi od osób, organizacji pozarządowych oraz grup jednostek twierdzących, że stały się ofiarami naruszenia. Osoba fizyczna nie musi być obywatelem państwa pozwanego ani mieszkać na jego terytorium, ale musi wykazać związek między zarzucanym naruszeniem a jurysdykcją tego państwa. Spółka, stowarzyszenie, fundacja lub inny podmiot może wystąpić jako organizacja pozarządowa, jeżeli ma wystarczającą niezależność od władz publicznych i powołuje się na prawo, które może przysługiwać takiemu podmiotowi.

Organy wykonujące władzę publiczną, w tym co do zasady jednostki samorządu terytorialnego, nie korzystają z trybu skargi indywidualnej przeciwko państwu, którego strukturę tworzą. W sprawach spółek trzeba ponadto odróżnić prawa samej osoby prawnej od interesu udziałowca. Sam spadek wartości udziałów lub szkoda poniesiona przez przedsiębiorstwo nie oznacza automatycznie, że każdy wspólnik jest bezpośrednią ofiarą naruszenia praw spółki. W formularzu należy zatem precyzyjnie wskazać, czy skarżącym jest osoba, spółka, organizacja, czy kilka osób występujących wspólnie.

Ofiara bezpośrednia: osobisty i realny skutek

Podstawową kategorią jest ofiara bezpośrednia. Zgodnie z aktualnym Praktycznym przewodnikiem po kryteriach dopuszczalności skarżący powinien wykazać, że kwestionowany środek dotknął go bezpośrednio. Nie wystarczy przekonanie, że ustawa, praktyka sądowa albo zachowanie urzędu jest niesprawiedliwe. Trzeba opisać konkretną decyzję, czynność lub zaniechanie, datę, organ oraz skutek dla własnej sytuacji prawnej albo faktycznej.

W sprawie sądowej bezpośrednim skutkiem może być na przykład zastosowanie wobec skarżącego określonej procedury, pozbawienie wolności, odmowa dostępu do sądu lub ingerencja w jego życie prywatne. Sam fakt obserwowania cudzej sprawy albo niezgoda z uzasadnieniem wydanym w postępowaniu, którego dana osoba nie była stroną, zwykle nie tworzy statusu ofiary. Opis powinien łączyć każde naruszenie z indywidualnym następstwem: co dokładnie spotkało skarżącego i który dokument to potwierdza.

Ofiara pośrednia i skarga po śmierci osoby dotkniętej naruszeniem

W określonych sytuacjach skargę może wnieść osoba bliska jako ofiara pośrednia. Najbardziej typowe są zarzuty związane ze śmiercią albo zaginięciem bezpośredniej ofiary, zwłaszcza na gruncie art. 2 i 3 Konwencji. Trybunał ocenia wtedy więź rodzinną, interes prawny, charakter zarzutów oraz udział osoby bliskiej w postępowaniach krajowych. Pokrewieństwo nie zastępuje jednak analizy dopuszczalności i nie daje automatycznie prawa do podnoszenia wszystkich zarzutów, które mogłaby sformułować zmarła osoba.

Jeżeli bezpośrednia ofiara żyje, lecz ze względu na wiek, stan zdrowia, niepełnosprawność lub pozbawienie wolności nie może samodzielnie działać, trzeba odróżnić reprezentację od własnego statusu ofiary osoby bliskiej. Formularz powinien jasno wyjaśniać, w czyim imieniu składana jest skarga, jakie istnieje umocowanie i dlaczego bezpośrednia ofiara nie może działać sama. Wyjątki dopuszczające działanie bez zwykłego pełnomocnictwa są oceniane restrykcyjnie i zależą od szczególnych okoliczności, nie mogą więc być traktowane jako standardowa droga.

Ofiara potencjalna a zakaz actio popularis

Konwencja nie przewiduje skargi powszechnej służącej abstrakcyjnej kontroli prawa. Nie można skutecznie zaskarżyć przepisu tylko dlatego, że zdaniem skarżącego jest niezgodny z Konwencją albo może kiedyś zaszkodzić nieokreślonej grupie osób. Aktualny przewodnik ETPCz podkreśla zakaz skarg in abstracto i actio popularis. Rolą skarżącego jest wykazanie własnego, dostatecznie konkretnego związku z kwestionowaną regulacją lub praktyką.

Status ofiary potencjalnej jest możliwy wyjątkowo, gdy istnieje realne i osobiste ryzyko zastosowania środka, a jego zakwestionowanie nie wymaga uprzedniego narażenia się na sankcję lub gdy charakter działania państwa utrudnia wykazanie indywidualnego zastosowania, jak w niektórych sprawach dotyczących tajnej inwigilacji. Nie wystarcza ryzyko hipotetyczne. W skardze trzeba opisać kategorię, do której należy skarżący, przepisy mające do niego zastosowanie, konkretne okoliczności zagrożenia i przyczynę, dla której nie może przedstawić decyzji skierowanej imiennie do siebie.

Skargę kieruje się przeciwko państwu, nie przeciwko osobie

ETPCz nie rozpoznaje skarg skierowanych bezpośrednio przeciwko sędziemu, prokuratorowi, pracodawcy, sąsiadowi, bankowi ani innej osobie prywatnej. Pozwanym jest państwo będące stroną Konwencji. W opisie można wskazać osoby uczestniczące w zdarzeniach, lecz zarzut musi wyjaśniać, za jakie działanie organu publicznego albo brak wymaganej reakcji odpowiada państwo. W sprawie dotyczącej orzeczenia będzie to na przykład sposób działania sądów, a nie osobista odpowiedzialność odszkodowawcza konkretnego sędziego.

Zachowanie osoby prywatnej może jednak znaleźć się w tle skargi, jeśli Konwencja nakłada na państwo obowiązek ochrony, przeprowadzenia skutecznego postępowania lub zapewnienia odpowiednich ram prawnych. Wtedy przedmiotem zarzutu nie jest samo zachowanie osoby prywatnej, lecz niewykonanie przez władze pozytywnego obowiązku. Należy wskazać, kiedy organ został powiadomiony, jakie informacje posiadał, jakie środki były prawnie dostępne, co rzeczywiście zrobił oraz dlaczego reakcja miała być niewystarczająca w świetle konkretnego artykułu Konwencji.

Przypisanie działania państwu i granice jurysdykcji

Odpowiedzialność państwa może wynikać z ustawodawstwa, decyzji administracyjnej, działania policji, prokuratury lub zakładu karnego, a także z postępowania sądów. Może dotyczyć również zaniechania, jeżeli właściwy przepis Konwencji wymagał podjęcia rozsądnych działań ochronnych lub proceduralnych. Sam udział podmiotu publicznego w sporze nie wystarcza; trzeba powiązać kwestionowane zachowanie z kompetencją organu i pokazać, że skutek pozostaje w zakresie odpowiedzialności państwa.

Zasadniczo Konwencja chroni osoby znajdujące się pod jurysdykcją państwa-strony, przede wszystkim na jego terytorium. Odpowiedzialność eksterytorialna występuje w szczególnych sytuacjach, na przykład związanych z kontrolą państwa nad terytorium lub osobą. Sam fakt, że obywatel państwa-strony doznał szkody za granicą, nie tworzy jeszcze jurysdykcji. W sprawach transgranicznych należy osobno ustalić miejsce zdarzenia, organ podejmujący decyzję, rodzaj sprawowanej kontroli i związek między działaniem państwa a zarzucanym naruszeniem.

Zakres rzeczowy i czasowy Konwencji

Trybunał bada tylko prawa gwarantowane przez Konwencję oraz protokoły obowiązujące wobec pozwanego państwa. Niezadowolenie z wysokości świadczenia, błędnej — zdaniem strony — wykładni prawa krajowego albo wyniku procesu nie stanowi samo w sobie naruszenia. Trzeba wskazać konkretny artykuł, ale jeszcze ważniejsze jest opisanie faktów mieszczących się w jego zakresie. ETPCz nie jest sądem czwartej instancji i co do zasady nie zastępuje sądów krajowych w ocenie dowodów ani w wykładni prawa krajowego.

Należy również sprawdzić zakres czasowy. Państwo odpowiada na podstawie Konwencji za zdarzenia po wejściu w życie danego zobowiązania wobec niego. Dawne zdarzenie nie staje się automatycznie aktualnym naruszeniem tylko dlatego, że jego skutki są nadal odczuwalne. Inaczej mogą być oceniane sytuacje rzeczywiście ciągłe oraz odrębne obowiązki proceduralne. W formularzu trzeba więc odróżnić datę pierwotnego zdarzenia, późniejsze decyzje i okres utrzymywania się zarzucanego stanu.

Kiedy skarżący traci status ofiary

Status ofiary może odpaść, jeżeli władze krajowe uznały naruszenie wyraźnie albo co najmniej co do istoty i zapewniły odpowiednie oraz wystarczające naprawienie jego skutków. Sam korzystny wyrok, umorzenie postępowania, wypłata kwoty lub zmiana decyzji nie zawsze wystarcza. Trzeba zbadać treść rozstrzygnięcia, zakres przyznanej ochrony i to, czy środek odpowiadał charakterowi zarzucanego naruszenia.

W formularzu nie wolno pomijać korzystnych decyzji krajowych. Należy je załączyć i uczciwie wyjaśnić, dlaczego — mimo ich wydania — skarżący nadal uważa się za ofiarę. Może chodzić o brak uznania naruszenia, niepełną rekompensatę, brak skutecznego dochodzenia albo utrzymywanie się skutków ingerencji. Zatajenie istotnego rozstrzygnięcia podważa rzetelność przedstawienia sprawy i może prowadzić do negatywnych konsekwencji procesowych.

Jak przełożyć analizę na formularz i załączniki

Przed wypełnieniem formularza warto przygotować cztery krótkie zestawienia. Pierwsze identyfikuje skarżącego i jego status ofiary. Drugie przypisuje każde zdarzenie konkretnemu organowi państwa. Trzecie łączy fakt z artykułem Konwencji i opisuje osobisty skutek. Czwarte zawiera środki krajowe, daty doręczeń i dokumenty. Taka mapa ujawnia luki wcześniej niż opis narracyjny i ogranicza ryzyko mieszania odpowiedzialności osób prywatnych z odpowiedzialnością państwa.

Formularz musi spełniać wymagania Reguły 47 Regulaminu Trybunału. Należy użyć aktualnego urzędowego formularza, wypełnić wymagane pola, podpisać właściwe części, dołączyć czytelne kopie rozstrzygnięć i uporządkować dokumenty. Oficjalna strona ETPCz wskazuje, że formularz trzeba pobrać, wypełnić, wydrukować i wysłać pocztą wraz z załącznikami. Samo przygotowanie obszernej argumentacji nie naprawi braku statusu ofiary, niewłaściwego państwa pozwanego ani zarzutu pozostającego poza zakresem Konwencji.

Podstawy prawne i zakres

• art. 1 i art. 34 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka
• art. 35 Konwencji — zgodność skargi z postanowieniami Konwencji i kryteria dopuszczalności
• Reguła 47 Regulaminu Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

Przepisy, terminy i dopuszczalność środka trzeba zawsze zweryfikować według aktualnego stanu prawnego, pouczenia oraz okoliczności konkretnej sprawy.